Tasdiqlangan
boshqaruv protokoli
NNT soliq maslahatchilari palatasi
O'zbekistonning 2024-yil 9-dekabrdagi 3-son,

20.02.2025 dan 2-sonli tuzatishlar,

2026-yil 19-martdagi 6-sonli buyruqqa kiritilgan o'zgartirishlar.

Reglament
malaka imtihonini o 'tkazish to' g ' risida
malaka sertifikatini olish uchun
soliq maslahatchisi (yangi nashrda)

Ushbu Reglament o ' zbekiston Respublikasining "soliq maslahati bo' yicha faoliyat to ' g 'risida" gi Qonuniga muvofiq soliq maslahatchisining malaka sertifikatini berish uchun malaka imtihonini o ' tkazish tartibi va prinsiplarini belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Talabgor o 'zbekiston soliq maslahatchilari palatasiga (keyingi o' rinlarda palata deb ataladi) malaka imtihonini topshirishga ruxsat berish to ' g ' risida ariza bilan murojaat qilishga haqlidir.

Malaka imtihoni palata tomonidan o'tkaziladi. Imtihon uchun palata shartnoma asosida ixtisoslashtirilgan yuridik shaxslarni jalb qilishi mumkin.

Malaka imtihoni uchun talabgor 3 ta bazaviy hisoblash summasi (keyingi o 'rinlarda BRV deb ataladi) miqdorida yig 'im to' lanadi, shundan 2 ta BRV malaka sertifikatini olish uchun imtihonda qatnashganligi uchun, 1 ta BRV imtihonni o ' tkazish xarajatlarini qoplash uchun.

2. Ushbu Nizomda quyidagi asosiy tushunchalar qo'llaniladi:

da'vogar — malaka sertifikatini olishga talabgor bo ' lgan va hujjatlarni belgilangan tartibda taqdim etgan jismoniy shaxs;

malaka imtihoni — soliq maslahati sohasidagi talabgor bilimlarining sertifikat olish uchun zarur bo'lgan darajaga muvofiqligini tekshirishga qaratilgan axborot texnologiyalaridan foydalangan holda o'tkazilgan test sinovlari ko'rinishidagi imtihon;

imtihonga qabul qilingan abituriyentlarning umumiy ro'yxati — imtihonda ishtirok etish uchun ariza beruvchilardan tuzilgan ro'yxat havola orqali elektron formatda https://forms.gle/bR8Qnnjw1vMwuZg98  hujjatlar to'liq hajmda;

soliq maslahatchisi malaka sertifikatini olish uchun navbatdagi malaka imtihoniga qabul qilingan talabgorlar ro'yxati — imtihonda qatnashish uchun ariza beruvchilardan tuzilgan ro'yxat, buning uchun malaka imtihonida qatnashish uchun ariza yuborgan sana belgilanadi havola orqali https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSerr18O-GZ6IBOLYwACymKdvglNosZ44dS6UJdO-VL4U0lRdQ/viewform?usp=sf_link  va imtihon uchun to'lovni to'laganlar. Ushbu abituriyentlar ilgari imtihonga qabul qilingan abituriyentlarning umumiy ro'yxatiga kiritilishi kerak.

3. Malaka sertifikatiga da'vogar bir vaqtning o'zida quyidagi talablarga javob berishi kerak:

• oliy ma'lumotga ega bo'ling;
• belgilangan tartibda soliq maslahatchilarini tayyorlash kursidan o'ting;
• kamida besh yillik ish stajiga, shu jumladan kamida ikki yillik iqtisodiy yoki yuridik mutaxassislikka ega bo'ling.
• Oliy taʼlim muassasasini soliqlar va soliqqa tortish mutaxassisligi boʻyicha tamomlagan abituriyentlar mutaxassislik boʻyicha kamida ikki yillik ish tajribasiga ega boʻlgan taqdirda malaka imtihonini topshirishga ruxsat etiladi.

4. Soliq maslahatchisi malaka sertifikatiga ariza beruvchi hujjatlarni ikki bosqichda topshiradi:

• – birinchi bosqichda - imtihonga qabul qilingan abituriyentlarning umumiy ro'yxatiga kiritish uchun hujjatlar;
• – ikkinchi bosqichda - soliq maslahatchisining malaka sertifikatini olish uchun navbatdagi malaka imtihoniga qabul qilingan talabgorlar ro'yxatiga kiritish uchun hujjatlar.

5. Birinchi bosqichda soliq maslahatchisi malaka sertifikatini olish uchun talabgor uni imtihonga qabul qilingan talabgorlarning umumiy ro'yxatiga kiritish uchun umumiy ro'yxatga kiritish to'g'risidagi arizani taqdim etadi (1-ilova)quyidagi hujjatlar ilova qilingan holda:

a)to'ldirilgan ma'lumotlar (2-ilova); 

b) oliy ta 'lim to' g 'risidagi diplom nusxalari yoki vakolatli davlat organining xorijiy ta' lim muassasasida olingan oliy ta 'lim to' g 'risidagi hujjatning ekvivalentligini tan olish to' g ' risidagi guvohnomasi; 

v) mehnat daftarchalarini yuritish tartibi to ' g 'risidagi yo' riqnomaga muvofiq yuritiladigan mehnat daftarchasi (reg. 1998-yil 29-yanvardagi 402-son) (ish joyida tasdiqlangan nusxasi, asl nusxasi qaytariladi) yoki xodimning elektron mehnat daftarchasidan ko'chirma (Nizom, o ' zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 5-dekabrdagi 971-son qaroriga ilova). Chet el fuqarolari o'zlarining ish stajlarini notarial tasdiqlaydilar;

D) 3x4 sm o'lchamdagi eletron fotosurati (oxirgi 12 oy ichida olingan);

D) o 'zbekiston Respublikasida belgilangan tartibda akkreditatsiya qilingan ta' lim muassasasida soliq maslahatchilarini tayyorlash bo 'yicha o' quv kursini o 'tash to' g ' risidagi hujjatning nusxasi.

O'quv kursini o'tash to'g'risidagi hujjat quyidagi shartlarga rioya qilingan holda haqiqiy deb tan olinadi:

• ta'lim muassasasi palata tomonidan belgilangan shartlar va talablarga javob beradi;
• ta'lim muassasasi palatada akkreditatsiyadan o'tgan va palataning rasmiy veb-saytida ro'yxatga olingan;
• ta'lim muassasasi palata bilan o 'quv jarayonini o' tkazish davri uchun monitoring qilish to ' g ' risida shartnoma tuzdi;
• o'qishni tugatgan kundan boshlab imtihonga kirish uchun ariza berilgan kungacha uchtadan ko'p bo'lmagan;

f) pasport yoki uning o'rnini bosuvchi hujjatning nusxasi. 

Chet el fuqarolari va fuqaroligi bo 'lmagan shaxslar o' zbekiston Respublikasi hududida yashash uchun ruxsatnoma mavjudligini tasdiqlovchi qo 'shimcha hujjatni yoki o' zbekiston Respublikasi hududida mehnat faoliyati huquqini tasdiqlovchi hujjatni taqdim etadilar.

Ushbu hujjatlar skanerlangan nusxalar sifatida yuboriladi havola orqali https://forms.gle/bR8Qnnjw1vMwuZg98, hujjatlarning asl nusxalari imtihon kunidan kechiktirmay palataga taqdim etiladi.

Respublika viloyatlarida yashovchi talabgorlarga imtihon topshirilgunga qadar ro'yxatdan o'tish paytida imtihon o'tkazilgan kuni imtihon komissiyasining hujjatlarining asl nusxalarini taqdim etishga ruxsat beriladi.

Belgilangan tartibda tegishli rasmiylashtirilgan hujjatlarni taqdim etgan talabgor imtihonga qabul qilingan talabgorlarning umumiy ro'yxatiga kiritilgan.

Agar imtihonga qo 'yilgan talabgor hujjatlarning asl nusxalarini belgilangan tartibda taqdim etmagan yoki hujjatlar soxta deb topilgan bo' lsa, talabgorning imtihon natijalari bekor qilinadi va imtihon uchun to 'langan yig' im qaytarilmaydi

6. Ikkinchi bosqichda soliq maslahatchisining malaka sertifikatini olish uchun talabgor uni soliq maslahatchisining malaka sertifikatini olish uchun navbatdagi malaka imtihoniga qabul qilingan talabgorlar ro'yxatiga kiritish uchun quyidagi hujjatlarni taqdim etadi:

soliq maslahatchisi malaka sertifikatini olish uchun navbatdagi malaka imtihonini topshirishga qabul qilish to'g'risidagi arizaning nusxasi (3-ilova);

imtihon uchun to'lov to'langanligini tasdiqlovchi bank to'lov hujjatining nusxasi.

Yuqoridagi hujjatlarni yuborgan abituriyentlar elektron formatda havola orqali  https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSerr18O-GZ6IBOLYwACymKdvglNosZ44dS6UJdO-VL4U0lRdQ/viewform?usp=sf_link, keyingi imtihonga qabul qilingan talabgorlar ro'yxatiga kiritilgan.

Ushbu hujjatlarning asl nusxalari imtihon komissiyasiga imtihon topshirilgunga qadar imtihon kuni ro'yxatdan o'tish paytida taqdim etiladi.

Agar ariza beruvchi keyingi imtihonga kelmagan bo'lsa, unda to'langan imtihon to'lovi qaytarilmaydi.

2-bob. Imtihon komissiyasi

7. Malaka imtihonlari o ' tkazilishini nazorat qilish va uning natijalarini baholash uchun kamida 3 kishidan iborat imtihon komissiyasi, shu jumladan komissiya raisi tuziladi.
8. Imtihon komissiyasining tarkibi palataning buyrug'i bilan tasdiqlanadi.
9. Imtihon kuni imtihondan 5 kun oldin boshlang'ich malaka imtihoniga qabul qilingan abituriyentlarga xabar qilinadi.
10. Malaka imtihoni boshlanishidan oldin imtihon komissiyasi ushbu Reglamentning 4-ilovasiga muvofiq shaklda soliq maslahatchisining malaka sertifikatini olish uchun birlamchi malaka imtihoniga qabul qilingan abituriyentlar ro'yxatini taqdim etadi.
11. Imtihon komissiyasi imtihon testlarini noqonuniy yoki tasodifiy kirish, yo'q qilish, o'zgartirish, blokirovka qilish, nusxalash, tarqatishdan himoya qilish uchun zarur tashkiliy va texnik choralarni amalga oshirishni ta'minlaydi.
12. Imtihon topshirgan talabgor tomonidan ushbu Reglamentning 19-bandida ko'rsatilgan talablar buzilganligi yoki natijalarga noqonuniy yo'l bilan erishishda gumon qilinayotganligi aniqlangan taqdirda, ushbu talabgorning imtihon natijalarini bekor qilish to'g'risida imtihon komissiyasining dalolatnomasi tuziladi. Bunday holda, talabgorning iltimosiga binoan imtihon komissiyasi talabgor uchun apellyatsiya imtihonini tashkil etish to'g'risida qaror qabul qilishi mumkin.

3-bob. Malaka imtihonini o'tkazish

13. Malaka imtihoni kompyuter yordamida Real vaqtda test o'tkazish orqali amalga oshiriladi.
14. Malaka imtihoni o'tkaziladigan auditoriyalar videokuzatuv vositalari bilan jihozlangan bo'lishi kerak. Malaka imtihonining shaffofligi va adolatliligini ta'minlash maqsadida malaka imtihonini o'tkazish jarayoni doimiy ravishda videoga (ovoz bilan) yoziladi.
15. Abituriyentlar pasport yoki boshqa shaxsni tasdiqlovchi hujjatni taqdim etgandan so'ng auditoriyaga qabul qilinadi.

Pasport yoki boshqa shaxsni tasdiqlovchi hujjatni ko'rsatmagan talabgorga imtihonga kirishga ruxsat berilmaydi va malaka imtihoniga kelmagan deb hisoblanadi.

16. Talabgorga malaka imtihonini topshirish uchun alohida ish stoli va kompyuter texnikasi beriladi.
17. Malaka imtihoni davomida auditoriyada faqat abituriyentlar, imtihon komissiyasi a'zolari va kompyuter texnikasiga xizmat ko'rsatuvchi va nazorat qiluvchi mutaxassis ishtirok etishi mumkin.
18. Imtihon komissiyasi a'zolariga test topshiriqlarining mazmuni to'g'risida ariza beruvchilarga xabar berish va hech qanday sababsiz tinglovchilarni tark etish taqiqlanadi.
19. Malaka imtihonida qat'iyan taqiqlanadi:

• ko'paytirish va (yoki) tarqatish to'liq yoki qisman test savollari (shu jumladan Cheat varaqlaridan foydalanish);
• imtihon paytida qonun hujjatlari, yo 'riqnoma materiallari, ma' lumotnoma va maxsus adabiyotlar, mobil telefon yoki boshqa axborot texnologiyalari vositalaridan (shu jumladan kalkulyator sifatida)foydalanish;
• boshqa da'vogarlar bilan gaplashish; 
• hech qanday sababsiz malaka imtihoni tugashidan oldin tinglovchilarni tark eting. 
• 5 daqiqadan ko'proq vaqt davomida yaxshi sabablarga ko'ra tinglovchilarni tark eting;
• yaxshi sabablarga ko'ra tinglovchilarni 2 martadan ko'proq tark eting.  

Ushbu talablarni buzgan talabgor malaka imtihonidan chetlashtiriladi.

Agar imtihon tugaganidan keyin talabgor ushbu talablarni buzganligi aniqlansa, uning imtihon natijalari ham bekor qilinadi.

Malaka imtihonidan chetlatilgan yoki imtihon natijalari bekor qilingan abituriyentlarga nisbatan imtihon komissiyasi dalolatnoma tuzadi.

20. Abituriyentlarning barcha shaxsiy buyumlari, shu jumladan mobil telefonlar va boshqa axborot texnologiyalari vositalari (o'chirilgan holatda) maxsus ajratilgan joyda saqlanadi.
21. Talabgorga malaka imtihonini topshirish uchun zarur bo'lgan ichimlik suvi, dori-darmon va boshqa vositalarni (ko'zoynak, linzalar) shaffof paketda olib yurishga ruxsat beriladi.
22. Agar malaka imtihonini o'tkazish bilan bog'liq savollar tug'ilsa, talabgor qo'lini ko'taradi va imtihon komissiyasi a'zosiga (kuzatuvchiga) murojaat qiladi va yaqinlashganda, boshqa talabgorlarning e'tiborini chalg'itmasdan savol beradi.

4-bob. Talabgorning kompyuter sinovini o'tkazish

23. Kompyuter sinovlari boshlanishidan oldin imtihon komissiyasi:

• abituriyentlarni malaka imtihonini o'tkazish qoidalari va Real vaqt rejimida kompyuter testlaridan o'tish bo'yicha ko'rsatmalar bilan tanishtiradi;
• abituriyentlarga kompyuter testlaridan o'tish uchun maxsus dasturiy ta'minot tizimiga individual kirish huquqini beradi.

Talabgor malaka imtihonining reglamenti, kompyuter testlaridan o ' tganligi bilan tanishganligini tasdiqlash uchun ushbu Nizomning 5-ilova ushbu Reglamentga, undan keyin imtihon topshirishga ruxsat beriladi.

24. Kompyuter sinovlari boshlanganligi to'g'risida e'lon qilinganidan so'ng, talabgor imtihon qatnashchisining blankasida ko'rsatilgan shaxsiy Login va parolni kompyuter tizimiga kiritgan paytdan boshlab (6-ilova) imtihon testlariga kirish ochiladi va testlardan o'tish uchun ajratilgan vaqtni hisoblash boshlanadi.
25. Talabgor mustaqil ravishda davlat yoki rus tilida (o'z xohishiga ko'ra) kompyuter testlaridan o'tadi.
26. Kompyuter testlaridan o'tish uchun 4 soat (240 daqiqa) beriladi.
27. Har bir Abituriyent imtihon test to'plamlari bazasidan tasodifiy tanlab olish orqali Real vaqt rejimida avtomatik ravishda tuzilgan individual test to'plamini oladi.
28. Imtihon testlarining individual to'plami quyidagi bo'limlarda 80 ta savolni o'z ichiga oladi:

• Yuridik va jismoniy shaxslarga soliq solish, eksport-import operatsiyalari, valyuta va bojxona qoidalari-30;
• Soliq qonunchiligi, soliq ma'muriyatchiligining ayrim masalalari, transfer narxlarini belgilashda soliq nazorati va KIK foydasini soliqqa tortish, soliq maslahatining huquqiy asoslari — 20
• IFRS asoslari, Soliq konsaltingi uchun iqtisodiy tahlil, NAS – IFRS – TC bo'yicha buxgalteriya hisobining qiyosiy tahlili, Buxgalteriya hisobi va hisobot (NAS – Milliy buxgalteriya standartlari bo'yicha tahsil olayotgan abituriyentlar uchun, NAS – IFRS – Soliq kodeksi, Buxgalteriya hisobi va hisobot bo'yicha buxgalteriya hisobining qiyosiy tahlili) — 15;
• Iqtisodiy munosabatlarni huquqiy tartibga solish, sud tizimi, nizolarni hal qilish – 15.

Kompyuter tizimi talabgorga test topshiriqlarining har bir masalasi bilan tanishish uchun ochiqdir. Ariza beruvchi test topshiriqlari savollariga javoblar ketma-ketligini mustaqil ravishda belgilaydi. Talabgorga test topshiriqlarining barcha savollariga javob berish uchun ajratilgan vaqt ichida u hali qayd etmagan test savollariga qaytishga ruxsat beriladi.

29. Test topshiriqlarining barcha savollariga javob berish uchun ajratilgan vaqt tugagandan so'ng, test topshirig'ining so'nggi savoliga javob bergandan so'ng, abituriyentning test topshiriqlariga kirish avtomatik ravishda cheklanadi.
30. Ariza beruvchi testning barcha savollariga javob berishi kerak. Javobsiz qoldirilgan savol noto'g'ri javob sifatida hisoblanadi.
31. Test topshiriqlarining savollariga javob bergandan so'ng yoki kompyuter testiga ajratilgan vaqtdan keyin talabgor qo'lini ko'taradi, komissiya a'zosi unga yaqinlashadi, talabgor imtihon natijalarini imtihon qatnashchisining blankasiga kiritadi (6-ilova) va unga imzo qo'yadi.
32. Kompyuter testidan o'tganidan so'ng, talabgor tinglovchilarni tark etishi kerak.

5-bob. Malaka sertifikati natijalarini rasmiylashtirish

33. Kompyuter sinovlaridan o'tish uchun ajratilgan vaqt tugagandan so'ng, kompyuter sinovlari natijalari chop etiladi va imtihon komissiyasiga taqdim etiladi.
34. Imtihon komissiyasi malaka imtihonining natijalarini imtihon kuni umumiy protokol bilan rasmiylashtiradi.
35. Imtihon komissiyasining bayonnomasi imtihon komissiyasining barcha a'zolari tomonidan imzolanadi va tasdiqlash uchun soliq maslahatchilari palatasiga taqdim etiladi. Kelajakda protokollar 2 yil saqlanadi.
36. Agar ariza beruvchi kamida quyidagi savollarga to'g'ri javob bersa, malaka imtihonini muvaffaqiyatli topshirgan hisoblanadi:

• yuridik va jismoniy shaxslarga soliq solish, eksport-import operatsiyalari, valyuta va bojxona qoidalari-20;
• soliq qonunchiligi, soliq ma'muriyatchiligining ayrim masalalari, transfer narxlarini belgilashda soliq nazorati va KIK foydasini soliqqa tortish, soliq maslahatining huquqiy asoslari-12
• IFRS asoslari, Soliq konsaltingi uchun iqtisodiy tahlil, NAS – IFRS – TC bo'yicha buxgalteriya hisobining qiyosiy tahlili, Buxgalteriya hisobi va hisobot (NAS – Milliy buxgalteriya standartlari bo'yicha tahsil olayotgan abituriyentlar uchun, NAS – IFRS – Soliq kodeksi, Buxgalteriya hisobi va hisobot bo'yicha buxgalteriya hisobining qiyosiy tahlili) — 9;
• iqtisodiy munosabatlarni huquqiy tartibga solish, sud tizimi, nizolarni hal qilish – 9.

37. Malaka imtihonini topshirgan yoki topshirmagan abituriyentlarga imtihon uchun to'langan to'lov qaytarilmaydi.
38. Malaka imtihoniga kelmagan abituriyentlar uchun imtihon uchun to'langan to'lov qaytarilmaydi.
39. Malaka imtihonini muvaffaqiyatli topshirgan talabgorlarga "soliq maslahatchisining malaka sertifikatini berish, amal qilishini tugatish va bekor qilish tartibi to'g'risida"gi Nizomda nazarda tutilgan tartibda soliq maslahatchisi sertifikati beriladi.
40. Imtihon komissiyasi bayonnomasi rasmiylashtirilgandan keyin ushbu Reglamentning 19-bandida belgilangan talablarning buzilishi aniqlangan taqdirda imtihon natijalari bekor qilinadi.
41. Agar sertifikat berilgandan keyin talabgor tomonidan ushbu Reglamentning 5-bandida belgilangan soxta hujjatlar taqdim etilganligi aniqlansa, sertifikatning amal qilishi bekor qilinadi.

6-bob. Murojaatlarni ko'rib chiqish

(20.02.2025 yildagi 2-sonli bayonnoma bilan o'zgartirilgan holda)

42. Malaka imtihoni natijalariga ko 'ra salbiy qaror chiqarilgan talabgorlar malaka imtihoni o' tkazilgan kundan e ' tiboran 3 kalendar kun ichida palataga apellatsiya berish uchun ariza berishga haqli. Apellyatsiya arizasi yozma ravishda taqdim etiladi.
43. Ariza faqat quyidagi hollarda beriladi:

a) agar imtihon modullarida testlar yoki vazifalarga javoblar noto'g'ri berilgan bo'lsa yoki to'g'ri javoblar bo'lmasa;

b) va agar ma'lumotlar to'g'ri javob bermasa yoki to'g'ri javoblarning yo'qligi malaka imtihoni natijasining salbiy qaroriga ta'sir qilgan bo'lsa.

44. Ariza yozma shaklda taqdim etiladi, bunda "apellatsiya arizasini ko'rib chiqish uchun yig 'im" 3 bazaviy hisoblash summasi (BRV) miqdorida to ' langanligini tasdiqlovchi kvitansiya ilova qilinadi.
45. Palata buyrug'i bilan tuzilgan apellatsiya komissiyasi taqdim etilgan arizani 10 kun muddatda ko 'rib chiqadi va apellatsiya ko' rib chiqish natijalariga ko ' ra quyidagi qarorlardan birini qabul qiladi:

   a) sabab bo 'yicha ko' rib chiqishdan bosh tortish: ushbu Reglamentning 43-bandida ko 'rsatilgan sabablar yo' qligi, ariza o 'z vaqtida topshirilmaganligi, apellatsiya arizasini ko' rib chiqish uchun yig 'im to 'lanmaganligi";

b) imtihon komissiyasining qarorini o'zgarishsiz qoldiring va apellyatsiyani qondirishni rad eting. Rad etishning asosi quyidagilar bo'lishi mumkin: ushbu Reglamentning 43-bandida ko'rsatilgan sabablar malaka imtihonining ijobiy natijasiga ta'sir ko'rsatmadi.

Bunda apellatsiya arizasini ko 'rib chiqish uchun to' langan yig ' im talabgorga qaytarilmaydi;

v) imtihon komissiyasining qarorini bekor qilish va malaka imtihonini qayta topshirish sanasini belgilash.

46. Malaka imtihonini qayta topshirish to'g'risida qaror qabul qilingan taqdirda, palata malaka imtihonini topshirmagan deb topilgan talabgor uchun apellyatsiya imtihoni kunini belgilaydi. Apellyatsiya imtihoni kompyuterda yoki qog'ozda yozma ravishda sinovdan o'tkaziladi.
47. Agar talabgor malaka imtihonini apellatsiya topshirish natijalariga ko'ra imtihon topshirgan deb hisoblansa, unga umumiy asosda malaka sertifikati beriladi. Qayta murojaat qilishga yo'l qo'yilmaydi.
48. Apellyatsiya imtihoni, ushbu Reglamentning 12-bandida ko'rsatilgan hollarda, ushbu bobda keltirilgan tartibda amalga oshiriladi.

7-bob. O'zgartirish va qo'shimchalar kiritish

49. Soliq maslahatchilarini tayyorlash yoki imtihonlarni o 'tkazish tartibini takomillashtirish o' quv dasturiga o 'zgartirishlar kiritilgan taqdirda ushbu Reglamentga qo' shimcha va o ' zgartirishlar kiritiladi.